Opieka nad seniorem — rozmowa z geriatrą Dagmarą Wiewiórkowską-Garczewską

Jakie problemy zdrowotne najczęściej dotykają seniorów? Które zmiany rodziny zbyt długo uznają za „normalne starzenie” i kiedy warto skonsultować seniora z lekarzem geriatrą? O opiece nad seniorem, zaburzeniach pamięci, wielolekowości i wsparciu dla bliskich rozmawiamy z lekarzem geriatrą, na co dzień pracującą z osobami starszymi i ich rodzinami.

Dlaczego geriatria jest dziś tak ważna?

Mogłaby Pani opowiedzieć trochę o swoim doświadczeniu?

lek. Dagmara Wiewiórkowska-Garczewska, geriatra, radna Fundacji Medicus:
Jasne. Studia skończyłam w Gdańsku i w ogóle nie planowałam być geriatrą. Chciałam być anestezjologiem, bo wydawało mi się, że to będzie dobra droga. Potem poszłam na staż do szpitala na Zaspie, trafiłam na oddział interny i zostałam. Na tym oddziale dominowali pacjenci starsi, więc naturalnie zaczęłam iść właśnie w tym kierunku. Później bardzo chciałam stworzyć poradnię geriatryczną, chociaż od lat słyszałam, że geriatria jest nieopłacalna — i dla szpitala, i dla poradni. Udało się przez kilka lat prowadzić taką poradnię, ale kontrakt nie został przedłużony. Potem przez długi czas szukałam miejsca, w którym mogłabym stale pracować z pacjentem starszym, szkolić się i nie wypaść z tego rytmu. Dużo dały mi też działania wokół klubu seniora, bo zobaczyłam osoby starsze jako aktywne, radosne i ciekawe świata. Ostatecznie trafiłam do placówki o profilu geriatrycznym i dziś pracuję z seniorami na co dzień.

Dlaczego geriatria jest dziś tak ważna?

Bo nauczyliśmy się bardzo dobrze przedłużać życie, ale nie zawsze umiemy sprawić, żeby to życie było nadal komfortowe. Mamy pacjentów, którzy żyją dłużej, ale jednocześnie cierpią fizycznie i psychicznie. I to widziałam już na internie: pacjent został uratowany, zadanie wykonane, tylko co dalej? Jak ma dalej żyć? Jak zorganizować opiekę nad seniorem po wyjściu ze szpitala? To, że pacjent jest żywy, nie znaczy jeszcze, że wróci do domu i sam sobie poradzi. Dla mnie właśnie to było najważniejsze: myślenie o tym, co będzie dalej z człowiekiem, a nie tylko o samym epizodzie leczenia. Dlatego mówię często o geriatrii opiekuńczej, czyli o pomaganiu seniorowi tu i teraz — tak, żeby mógł bezpiecznie funkcjonować w domu, poruszać się, jeść, czuć się spokojniej i mieć wsparcie bliskich.

Najczęstsze problemy zdrowotne seniorów

Jakie są dziś najczęstsze problemy zdrowotne, z którymi zgłaszają się do Pani pacjenci?

Najważniejsze słowo to wielochorobowość. Seniorzy trafiają do poradni geriatrycznej z powodu wielu chorób i dużej liczby leków, z oczekiwaniem, że ktoś to wszystko uporządkuje. To nie jest proste, bo czasem trzeba współpracować z kardiologiem, neurologiem czy innym specjalistą i ostrożnie podchodzić do każdej zmiany w leczeniu. Drugą dużą grupą problemów są zaburzenia pamięci u seniorów, objawy depresyjne i zaburzenia zachowania. Tu pacjent często nie przychodzi sam, tylko przyprowadza go rodzina, która też jest już zmęczona opieką. Trzeci obszar to niesprawność fizyczna, zwłaszcza związana ze zmianami zwyrodnieniowymi stawów. Są też pacjenci, którzy zgłaszają się profilaktycznie, z myślą o zdrowym starzeniu, ale to nadal najmniej liczna grupa.

Co najczęściej jest bagatelizowane przez pacjentów lub ich rodziny?

Najczęściej zaburzenia pamięci. Kiedy pytam, od kiedy rodzina widzi problem, bardzo często słyszę, że od dwóch lat albo dłużej. Czyli objawy były widoczne wcześniej, ale zostały odsunięte w czasie. To nie zawsze jest zwykłe lekceważenie — często działa wyparcie. Rodzina tłumaczy sobie, że ktoś czegoś zapomniał, coś źle odłożył, że każdemu się to zdarza. Tylko że jeśli odkładamy diagnostykę zaburzeń pamięci u seniora, to problem narasta. Im wcześniej zaczniemy działać, tym większa szansa, że senior dłużej zachowa samodzielność i niezależność.

Zaburzenia pamięci i depresja u seniorów — czego nie bagatelizować?

Jakie objawy psychiczne u seniorów są zbyt często uznawane za normalne starzenie?

Na pewno izolacja społeczna. Jeżeli ktoś był aktywny, lubił ludzi, dbał o siebie, a nagle nie chce wychodzić z domu, spotykać się z bliskimi czy nawet pójść do fryzjera, to nie powinno być tłumaczone wyłącznie wiekiem. To jest czerwona lampka. Bardzo często pierwsze objawy problemów poznawczych zaczynają się od objawów depresyjnych i zmian w zachowaniu. Tak samo agresja u seniora nie zawsze oznacza „trudny charakter”. Często jest objawem lęku, bo pacjent przestaje rozumieć świat, który go otacza.

Jakie badania lub konsultacje są najczęściej odkładane zbyt długo?

Oczywiście diagnostyka zaburzeń pamięci, ale też bardzo często leczenie zmian zwyrodnieniowych stawów. Wielu pacjentów uważa, że skoro są starsi, to ból jest czymś naturalnym i trzeba się do niego przyzwyczaić. A to jest błąd. Rehabilitacja seniora, fizjoterapia czy konsultacja ortopedyczna często są odkładane zbyt długo. Potem dochodzą kolejne choroby i okazuje się, że możliwości leczenia są mniejsze. Im szybciej zacznie się działać, tym lepiej dla sprawności i komfortu życia.

Opieka nad seniorem w domu — dlaczego warto planować wcześniej?

Co jest najtrudniejsze w organizacji opieki nad seniorem w domu?

Najtrudniejsze jest myślenie z wyprzedzeniem. Jeżeli dziś pacjent funkcjonuje jeszcze dość dobrze, to właśnie dziś trzeba zastanowić się, jak będzie wyglądała opieka nad seniorem w domu za kilka miesięcy albo za rok. Trzeba planować bezpieczeństwo, codzienną pomoc i wsparcie otoczenia, zanim dojdzie do kryzysu, upadku czy dużego pogorszenia sprawności.

Z jakimi specjalistami geriatria najczęściej powinna współpracować?

Bardzo często z neurologiem i ortopedą. Ogromnie ważni są też fizjoterapeuci, bo bez rehabilitacji geriatria tak naprawdę nie istnieje. Do tego dochodzi psychiatria, szczególnie wtedy, kiedy pacjent wymaga wyciszenia, ma duży lęk, nie chce się leczyć albo jest bezkrytyczny wobec swojego stanu. W praktyce opieka geriatryczna zawsze wymaga współpracy kilku specjalistów.

Wielolekowość u seniorów i bezpieczne przyjmowanie leków

Jakie problemy związane z lekami są u seniorów najczęstsze?

Przede wszystkim wielolekowość. Pacjenci mają cukrzycę, nadciśnienie, zaburzenia rytmu serca, problemy z tarczycą i inne choroby przewlekłe, więc liczba leków szybko rośnie. Ale bardzo dużym problemem jest też nadmierna suplementacja. Seniorzy często wierzą, że preparaty bez recepty, witaminy, minerały czy leki ziołowe są z definicji bezpieczne. Tymczasem mogą się dublować, być niepotrzebne i wchodzić w interakcje z lekami na receptę. Problemem bywa też samo przyjmowanie leków, zwłaszcza gdy pacjent ma ich naprawdę dużo.

Pacjenci mogą popełniać błędy, np. dwukrotnie przyjąć tę samą dawkę leku. Pamiętajmy, że osoby starsze maja gorszy wzrok, tabletki bywają do siebie podobne. Nie chciałabym tu mówić o absolutnej kontroli przyjmowanych leków, ale przynajmniej o wsparciu i pomocy.

Gdzie szukać wsparcia w opiece nad seniorem?

Do kogo może się zwrócić rodzina potrzebująca wsparcia?

Zawsze warto zacząć od najprostszych form wsparcia, na przykład pomocy oferowanej przez MOPR, zwłaszcza gdy senior potrzebuje opieki doraźnej. Jeśli jednak widzimy, że opieka musi być zorganizowana na stałe, także w nocy, a rodzina nie jest w stanie zapewnić jej własnymi siłami, można skorzystać z pomocy fundacji świadczących profesjonalne usługi opiekuńcze.

Warto pamiętać również o zajęciach dziennych, na przykład w świetlicach dla seniorów. Dają one poczucie wspólnoty, porządkują dzień i — co równie ważne — przynoszą dużo radości.

Jaką jedną rzecz chciałaby Pani, żeby rodzina seniora zapamiętała po tej rozmowie?

Bardzo mi zależy, aby rodziny seniorów pamiętały, że brak sygnałów ze strony bliskiej osoby nie zawsze oznacza brak problemów. Seniorzy często potrafią je dobrze ukrywać i mówią nam to, co chcemy usłyszeć: że wszystko jest w porządku i dają sobie radę.

Czasem trzeba po prostu spędzić z seniorem więcej czasu, aby zauważyć problemy z pamięcią lub pogarszającą się sprawność fizyczną. Dbajmy o naszych seniorów i nie zostawiajmy ich samych.